Tarnowski Sebastian h. Jelita (ok. 1530–1601 lub 1602), dworzanin królewski, poseł na sejm, kasztelan konarski sieradzki.
Był wnukiem Marcina Zaleskiego z Zalesia, który nabywszy w lipcu 1492 część tzw. Tarnówka w Małym Rzepiszewie (pow. szadkowski woj. sieradzkiego) przyjął nazwisko Tarnowski, synem Ambrożego (zm. w lub po 1571), burgrabiego sieradzkiego, i Doroty z Zaborowskich. Miał brata Ezechiela, w l. 1603–22 łowczego łęczyckiego, ożenionego z Praksedą Lubieniecką, córką miecznika brzeskiego-kujawskiego Wawrzyńca, dziedziczką dóbr radogoskich w woj. łęczyckim (obecnie w granicach Łodzi).
Po raz pierwszy T. był wzmiankowany w źródłach jako nieletni w r. 1536, gdy ojciec ustanowił opiekunów dla niego i pozostałych dzieci. Jako sługa podskarbiego kor. pełnił na początku r. 1550 w Krakowie funkcję szafarza przy poselstwie od wicekróla Neapolu i Sycylii F. Gonzagi; 11 VII t.r. rozliczył się z sum wydanych na przyjęcie posłów. W r. 1551 ojciec opatrzył go sumą 200 złp., co mogło mieć związek z podjęciem przez T-ego służby na dworze króla Zygmunta Augusta; w rachunkach królewskich pojawił się T. w r. 1552, po odbyciu podróży do Wielkopolski, a 3 III 1553 został przyjęty w Krakowie do grupy dworzan z pięciokonnym pocztem. Jako dworzanin jeździł w l. 1553–60 w interesach dworu, specjalizując się w sprawach skarbowych. Latem 1557 wziął udział w wyprawie pozwolskiej i do listopada t.r. zajmował się wypłacaniem żołdu (53818 złp.) oddziałom zaciężnym stacjonującym w Łosicach, Wiłkomierzu i Brześciu Lit. Następnie udał się na Ruś, gdzie w marcu 1558 objął administrację star. lwowskiego, po śmierci Zygmunta Ligęzy.
Dn. 21 X 1558 otrzymał T. urząd chorążego mniejszego sieradzkiego. W l. 1561–4 pełnił funkcję pisarza polnego polskich oddziałów zaciężnych pod dowództwem kaszt. lubelskiego Floriana Zebrzydowskiego, wspomagających W. Ks. Lit. w wojnie z Moskwą; w r. 1563 uzyskał w Wilnie powiększenie pocztu do ośmiu koni. Wraz z końcem pobytu na Litwie zrezygnował w r. 1564 z urzędu chorążego (chociaż jeszcze 4 I 1567 władca tytułował go chorążym sieradzkim), występując do śmierci Zygmunta Augusta jako dworzanin i sekretarz królewski; ten ostatni tytuł miał charakter honorowy i nie był związany z pracą w kancelarii kor. Z funkcji pisarza oraz z przeznaczonych na zapłatę wojsku sum (ponad 602 tys. złp.) został skwitowany przez króla 19 VI 1565. Mniejsze kwoty wypłacał żołnierzom i sługom również w l. 1566–7, uzyskując 9 IX 1568 rozliczenie z rozdysponowanych pieniędzy. W kwietniu i maju 1567 sporządził inwentarz star. sandomierskiego, wakującego po śmierci kaszt. wojnickiego Jana Krzysztofa Tarnowskiego. Dn. 1 IX t.r. Zygmunt August polecił mu udać się na Ruś w celu poboru kwarty, ale już 6 IX mianował go administratorem star. łęczyckiego, po śmierci kaszt. sieradzkiego Jana Lutomierskiego; po sporządzeniu inwentarza starostwa T. przekazał je 9 X star. Andrzejowi Dembowskiemu.
Dn. 17 IV 1577 otrzymał T. od króla Stefana Batorego ekspektatywę na urząd kaszt. konarskiego sieradzkiego na wypadek śmierci dotychczasowego kaszt. Benedykta Wiktorowskiego. Na sejmiku w Szadku 5 XII t.r. został obrany posłem woj. sieradzkiego na sejm warszawski 1578 r. Krótko przed 4 II 1582 objął urząd koniuszego królowej Anny Jagiellonki, a 17 VI 1583 był już kaszt. konarskim sieradzkim; świadkował w Krakowie na dokumencie króla z 25 VI t.r., powołującym kolegium jezuickie w Rydze. Po śmierci władcy wziął udział w zjeździe konwokacyjnym w Warszawie i podpisał akt konfederacji generalnej, który 7 III 1587 oblatował jako przedstawiciel senatu w grodzie warszawskim (wspólnie z marszałkiem koła rycerskiego, star. rawskim Stanisławem Uchańskim). Podczas elekcji poparł kandydaturę królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazy. Związany z dworem królowej wdowy Anny Jagiellonki, zaprezentował 11 lub 12 VIII t.r. w kole senatorskim pismo, w którym strofowała ona senatorów za opieszałość, zalecała kandydaturę Zygmunta i prosiła o przyjęcie jego poselstwa. Przez senatorów został wysłany 19 VIII do panów lit. z prośbą o przystąpienie do nominacji króla; podpisał tego dnia „Reces warszawski około elekcyi nowej króla Jego Miłości Zygmunta Trzeciego”, a 24 VIII również uniwersał senatorów zawiadamiający o wyborze i uznający elekcję arcyksięcia Maksymiliana Habsburga za «rzecz szkodliwą». Na sejmie koronacyjnym 1588 r. poświadczył dokonaną przez Zygmunta III konfirmację praw Rzpltej. Uczestniczył w sejmach warszawskich w l. 1589, 1590, 1593, 1596, 1597 i 1598, ale jedynie w r. 1597 wygłosił wotum senatorskie. Dn. 28 I 1598 podpisał z grupą szlachty sieradzkiej protestację przeciw artykułom sejmiku szadkowskiego, przenoszącym elekcję deputata na Tryb. Kor. z Sieradza do Szadku.
Zgromadzone w czasie służby dworskiej 2 tys. grzywien T. ulokował 4 IX 1564 jako zastaw na wsi Wrzeszczewice w pow. szadkowskim. W r. 1566 nabył za 2500 złp. dobra we wsi Suchoczasy (pow. szadkowski), które w r. 1571 sprzedał stryjecznemu bratu, Januszowi Tarnowskiemu. Otrzymawszy 7 IX 1567 zgodę króla na wykupienie od sukcesorów Lutomierskiego drobnych tenut Prusinowice i Wilamów w pow. szadkowskim, objął je, po wypłaceniu spadkobiercom zmarłego 400 złp. jako zwrotu nakładów na poprawę stanu dóbr; nie zdołał natomiast przejąć wakującego po Lutomierskim wójtostwa w Szadku. Od kasztelanica spicymierskiego Michała Łobodzkiego nabył w r. 1570 za 12500 złp. zadłużone dobra Lichawa i Wola Łobodzka z częściami w Łobudzicach w pow. szadkowskim. Od ojca, który rozdysponował 26 I 1571 swe dobra między synów w zamian za dożywotnie utrzymanie, dostał gniazdową wieś Tarnówka, ale jeszcze t.r. darował ją bratu; odzyskał ją 31 XII 1582 w wyniku rezygnacji brata. Na podstawie krótkoterminowych kontraktów trzymał w l. 1567–81 dobra we wsiach Brzeźno, Jeżów, Kłady, Przyrownica i Stęsice Rozpierskie w pow. szadkowskim. Posiadane królewszczyzny scedował na podstawie konsensu królewskiego z 28 III 1582 synom Janowi (Prusinowice) i Stanisławowi (Wilamów); w r. 1597 wydzielił ponadto Janowi dobra w Lichawie, Woli Łobodzkiej i Łobudzicach. Przed r. 1597 otrzymał niegrodowe star. kamienieckie w woj. mazowieckim. W należącym do drugiej żony Kliczkowie Starym (pow. szadkowski, obecnie Kliczków Mały) wzniósł wspólnie z nią w r. 1590 kościół p. wezw. Wniebowzięcia NMP, któremu nadał dodatkowe grunty oraz zapisał dziesięcinę z folwarku w Kliczkowie na uposażenie plebana i rektora szkoły (uposażenie plebana powiększył w r. 1596 o czynsz od 100 złp., ulokowanych na dobrach aptekarza Klemensa w Sieradzu). T. zmarł między 15 IV 1601 a 9 IV 1602, został pochowany w kościele paraf. w Kliczkowie Starym, w którym synowie ufundowali mu nagrobek.
Przed r. 1569 poślubił T. Jadwigę, córkę Jana z Sarnowa w woj. łęczyckim, której 28 II t.r. oprawił 4 tys. złp. posagu i wyprawy na połowie swych dóbr, a 30 III 1573 zapisał jej na nich dożywocie. Jadwiga zmarła przed 25 VII 1580, kiedy T. wyznaczył pozostałym po niej czterem córkom po 2 tys. złp. posagu z dóbr ojczystych i macierzystych; 3 VII 1581 ustanowił opiekunów dla dzieci z tego małżeństwa. W r. 1584 ożenił się z Anną z Dobrzykowa, wdową po Wiktorowskim (na której dobrach kliczkowskich już w styczniu t.r. ulokował 6500 złp.), i 5 XI spisał z nią umowę o wzajemnym dożywociu. W pierwszym małżeństwie miał trzech synów: Jana, w l. 1602–21 podczaszego sieradzkiego, w l. 1621–30 kaszt. konarskiego sieradzkiego, ożenionego z Anną Bużeńską, córką kaszt. sieradzkiego Hieronima, Mikołaja (zm. przed 28 II 1633), cześnika gostynińskiego, żonatego z Katarzyną Dobrzykowską, i Stanisława (zm. przed 1629), ożenionego z Katarzyną Rudnicką, córką kaszt. sieradzkiego Jana, oraz córki: Barbarę, zmarłą w młodym wieku, Zofię, od ok. r. 1585 żonę Andrzeja Ruszkowskiego ze Złaczowa, Annę, wydaną ok. r. 1590 za Jana Pruszkowskiego, i Jadwigę, ok. r. 1597 poślubioną kasztelanicowi gostynińskiemu Pawłowi Stempowskiemu. W drugim małżeństwie T. nie miał potomstwa. W r. 1597 wdowa przekazała klucz kliczkowski pasierbowi Mikołajowi.
Synowie T-ego przeprowadzili 2 V 1602 podział dóbr, respektując jego decyzje majątkowe z r. 1597; poza dobrami ziemskimi T. pozostawił też 7 tys. złp. na dobrach Bechcice z przyległościami oraz 10 tys. złp. pożyczonych kaszt. kruszwickiemu Zygmuntowi Grudzińskiemu. Wdowa scedowała 1 XII 1611 wójtostwo w Wąkczewie w star. sieradzkim pasierbowi Mikołajowi. Wspomagała licznymi legatami konwent dominikanów warszawskich; w r. 1612 sfinansowała w połowie zakup dla niego włości na Pradze i przyczyniła się do nabycia kamienicy przy ul. Freta, dla kościoła Dominikanów p. wezw. św. Jacka na Nowym Mieście w r. 1616 ofiarowała srebrne kandelabry, złoty kielich i aparaty liturgiczne do zakrystii, a zakonowi przekazała 300 złp., za które w r. 1617 zakupiono część wsi Moczydłów. Dn. 15 VIII 1613 otrzymała zgodę na wybudowanie własnym kosztem domu na terenie należącym do konwentu (pod warunkiem pozbawienia krewnych możliwości jego dziedziczenia). Zmarła 23 X 1616, została pochowana za ołtarzem św. Jacka w północnej kaplicy (zwanej kaplicą Świętego Krzyża, Męki Pańskiej lub Ciemną) kościoła Dominikanów, gdzie już w r. 1608 wystawiła dla siebie pomnik nagrobny. Paweł Symplicjan z Przasnysza dedykował jej dewocyjne dzieło „Perła droga, to jest żywot chrześcijański duchowny...” (Kr. 1611).
T. jest, zapewne mylnie, utożsamiany (S. Okolski, K. Niesiecki, M. Plewczyński) z rtm. piechoty Tarnowskim (Tarnawskim) h. Rola, uczestnikiem szturmu na zamek Uła w sierpniu 1568, być może identycznym z Wojciechem, wg ks. Jana Piotrowskiego bratem stryjecznym referendarza Jana Tarnowskiego, rtm. dwustuosobowej roty pieszej w kampaniach wielkołuckiej i pskowskiej, zmarłym 17 IX 1581 «z postrzału» odniesionego podczas szturmu Pskowa; wymieniony przez Bartosza Paprockiego i Marcina Bielskiego bez podania imienia rotmistrz, uczestniczący w ataku na Ułę, został utożsamiony z T-m przez Szymona Okolskiego, za którym identyfikację tę przyjął Kasper Niesiecki. Wg legendy, wprowadzonej do obiegu prawdopodobnie przez Andrzeja Ruszkowskiego, a spopularyzowanej w XXI w. przez media internetowe, T. uczestniczył ponadto w wyprawie Stefana Batorego na Wielkie Łuki w r. 1580 i stracił podczas oblężenia nogę (lub stopę), urwaną przez kulę armatnią. Zapewne umieszczenie w nagrobku T-ego kuli przyczyniło się do powstania tej legendy, nie znajduje ona jednak potwierdzenia w źródłach; T. przebywał 25 VII 1580 jeszcze w Sieradzu i nie wydaje się możliwe, by przed 5 IX t.r. (kiedy nastąpiła kapitulacja twierdzy) zdołał dotrzeć do Wielkich Łuków.
Boniecki, IV 341; Niesiecki, III 354, IX 50 (błędnie h. Rola); Okolski, II (toż); Paprocki; Posłowie ziemscy koronni 1493–1600, W. 2013; Urzędnicy, II 2 (toż); – Ferenc M., Dwór Zygmunta Augusta. Organizacja i ludzie, Oświęcim 1998; tenże, Służba wojskowa dworzan króla Zygmunta Augusta, w: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy, Red. R. Skowron, Kr. 2003; Gołąbek K., Janicki M. A., Najdawniejsze inskrypcje nagrobne kościoła Dominikanów na Nowym Mieście w Warszawie (do końca XVII w.), w: Atria caeli. Epitafia i nagrobki w dominikańskim kościele św. Jacka w Warszawie, Kr. 2009; Katalog zabytków sztuki w Pol., II z. 10 s. 11; Kieniewicz L., Senat za Stefana Batorego, W. 2000; Kobierzycki J., Przyczynki do dziejów ziemi sieradzkiej, W. (1915) I 8, 19; Kotarski H., Wojsko polsko-litewskie podczas wojny inflanckiej 1576–1582 r. Sprawy organizacyjne, „Studia i Mater. do Hist. Wojsk.” T. 17: 1971 cz. 2 s. 146, T. 18: 1972 s. 65 (dot. Wojciecha Tarnowskiego); Pieńkowska A., Zjazdy i sejmy z okresu bezkrólewia po śmierci Stefana Batorego, Pułtusk 2010; Plewczyński M., Wojny i wojskowość polska XVI wieku, Zabrze–Tarnowskie Góry 2012 II; Ruszkowski A., Sieradz i okolice. Przewodnik, W. 1984 s. 80; Seredyka J., Rozprawy z dziejów XVI i XVII wieku, P. 2003 s. 174, 176–7, 179, 213; Sucheni-Grabowska A., Monarchia dwu ostatnich Jagiellonów a ruch egzekucyjny, Wr. 1974; Szymczakowa A., Tarnowscy z Tarnówki i Boczków herbu Jelita, „Studia z Dziej. Średniowiecza” T. 20: 2016 s. 321–2; Wawrzyńczyk A., Studia nad wydajnością produkcji rolnej dóbr królewskich w drugiej połowie XVI wieku, Wr. 1974 s. 58, 92; Żerek-Kleszcz H., Tarnowscy h. Jelita w województwie sieradzkim w XVI w. (w druku); – Akta grodz. i ziem., X; Arch. Zamoyskiego, III; Archiwum Skarbu Koronnego. Rachunki poselstw. Sumariusz, Oprac. A. Wajs, W. 1999; Bielski, Kronika, s. 1166; Chłapowski K., Starostowie w Wielkopolsce, na Kujawach i Mazowszu 1565–1696 (Materiały źródłowe), W. 2007; Corpus Inscriptionum Pol., II; Księga ekspedycji kancelarii nadwornej 1559–1572. Materiały do dziejów dworu królewskiego, Oprac. I. Kaniewska, Kr. 1997; Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1616–1620, Wyd. Z. Górski i in., Wr. 1994 I–II; Piotrowski J., Dziennik wyprawy Stefana Batorego pod Psków r. 1581, Wyd. A. Czuczyński, Kr. 1894 (dot. Wojciecha Tarnowskiego); Script. Rer. Pol., XI; Sumariusz Metryki Koronnej. Seria Nowa, Oprac. W. Krawczuk, Kr. 2004 III; toż, Oprac. K. Chłapowski, W. 2014–16 VII–VIII; Vol. Const., II vol. 2; – AGAD: Arch. Skarbu Kor., Rachunki królewskie, sygn. 110 k. 110v, 467, sygn. 170 k. 123, 134, sygn. 173 k. 40v, 83, 132v, sygn. 183 k. 27, sygn. 184 k. 55, 67v, 190v, sygn. 188 k. 29v, sygn. 192 k. 9v, sygn. 318 k. 166, sygn. 319 k. 332, Księga Asygnat, sygn. 1 s. 195, sygn. 2 s. 65, Arch. Skarbu Kor., Dz. LVI sygn. Ł–2 II (na k. 25v autograf T-ego), sygn. Ł–2 III, Dz. 86 sygn. 18 k. 1v, 2v, 32v, 35v, sygn. 21 k. 4v, 12, 43, sygn. 22 k. 2, Księgi grodzkie łęczyckie, Inskrypcje, sygn. 51 k. 1303–6, sygn. 93 k. 184–5v, sygn. 94A k. 150–1v, sygn. 97A k. 248v–50, Księgi grodzkie sieradzkie, Inskrypcje, sygn. 19 k. 9v–10v, sygn. 29 k. 323–3v, sygn. 41 k. 275–6v, sygn. 50 k. 441v–3, sygn. 51 k. 419–19v, sygn. 52 k. 29v–30, sygn. 53 k. 222v–3v, 227v, sygn. 56 s. 420–1, 631–2, 767–9, 851–5, sygn. 57 s. 289, 303v, sygn. 58 k. 232, sygn. 59 k. 245–7, 253–3v, 494–5v, sygn. 61/62 k. 146–6v, sygn. 63 k. 106–7v, 248v–9, 265, 438–9, 462v–4, 466v–7v, 469v–70, 474–4v, 514v, 667, sygn. 64 k. 134, 218–19, 238–8v, 335v, 387–93, 402–2v, sygn. 65 k. 141v–3v, 152–4, 368v–70v, 154v–6v, sygn. 66 k. 128–9, 737v–8v, sygn. 68 k. 286v–7v, sygn. 69 k. 253–3v, 327v–30, 333–3v, 358–60, 366v–7, 362v–3, 514–16, 922v, sygn. 78 k. 738, sygn. 80 k. 502–4, 524v, 681v–2, sygn. 82 k. 579–9v, sygn. 83 k. 40–1v, 106v, sygn. 84 k. 206–7, 405–7, sygn. 85 k. 689–90, sygn. 89 s. 836–7, 891–4, 984–6, 1474–5, sygn. 91 k. 591–2, 629v–30, 907, sygn. 96 k. 23–4v, 36, 64–6v, sygn. 99 k. 205–6, 250–1, 463–4, sygn. 100 s. 1330–1, sygn. 101 k. 645–8, sygn. 104 k. 58v–9, sygn. 105 k. 123v–4, sygn. 115 k. 233v–4, Księgi miejskie Sieradz, sygn. 14 k. 10–11, Metryka Kor., t. 115 k. 219v–20, t. 127 k. 370, t. 139 k. 369v, t. 140 k. 153, t. 155 k. 282v–3v, t. 180 k. 73–3v, Lustracje, t. XVIII; B. Narod.: BOZ, rkp. 200 k. 2.
Hanka Żerek-Kleszcz